Categorieën
Thema's

Thema III: voorouders op de foto

Een afbeelding zegt meer dan duizend woorden. Die zinsnede is onverkort ook op onze voorouders van toepassing. Hoe vaak we als genealoog van een familielid ook horen hoe onze voorouders eruitzagen en al die gegevens uit de gevangenisregisters en militaire stamboeken over de fysieke eigenschappen van onze voorouders, niets spreekt meer tot de verbeelding dan een foto van ze. Het geeft je de tijd en de gelegenheid ze eens diep in de ogen te kunnen kijken, je ziet ook meteen hoe hen het leven is vergaan. Dat is immers de kracht van foto’s.

Je vraagt je wellicht af hoe je überhaupt foto’s van ze gaat vinden, zeker voor wat betreft de generaties die verder terug in het verleden liggen. Wellicht is de eerste bron waar je aan denkt je eigen directe en verre familie, maar het is beslist niet de enige bron, de archieven hebben je namelijk nog veel meer bronnenmateriaal met foto’s te bieden. In dit derde thema zetten we de belangrijkste en meest interessante bronnen voor je uiteen waar je foto’s van voorouders en familieleden kan aantreffen.

Bezoek je familie

Veruit de meest voor de hand liggende bron, zoals in de introductie al werd opgemerkt, is je eigen familie. Grote kans dat er bij de broers en zussen van je grootouders nog diverse oude familiefoto’s te vinden zijn, mocht je de verzameling van je eigen grootouders inmiddels al tot de bodem hebben uitgepluisd. Schroom niet om ze eens een bezoekje te brengen, dat wordt vaak gewaardeerd. Je kan het ook hogerop zoeken, bij neven en nichten van je grootouders. Dit heeft helaas wel iets meer voeten in de aarde, je moet immers eerst in kaart brengen welke neven en nichten er allemaal zijn, de verscherpte privacyregels maken dit natuurlijk niet makkelijker. Op het vinden van gegevens in de periode tussen 1920 en heden in verband met de privacyregels zullen we in een later thema nog uitgebreider op in gaan.

Beeld- en krantenbanken

Een andere categorie waardevolle bronnen die tamelijk bekend is, wordt gevormd door de beeldbanken en de krantenbanken. In de beeldbanken van regionale, provinciale en lokale archieven tref je met regelmaat oude en zelfs zeer oude foto’s aan van bepaalde personen die in een dorp of stad bekendheid genoten of voor dit dorp of voor deze stad van grote betekenis zijn geweest. Denk aan burgemeesters, notarissen, rechters, maar ook zeker aan personen die juist onder de gewone bevolking bekend, geliefd of berucht waren. Naast de beeldbanken zijn er ook diverse krantenbanken. Zoals de naam al zegt gaat het dus echt om kranten. Vaak tref je in de regionale, provinciale kranten vanaf de jaren 1920 met regelmaat foto’s of portretten aan van personen die hun gouden of zelfs diamanten jubileum vierden. Dat is dus ook een mooie manier om aan foto’s van je voorouders en familieleden te komen. Bij hoge uitzondering zitten er ook nog wel eens foto’s tussen van jongere jubilea.

Militaire voorouders

Ook militairen zijn wel vaker op de gevoelige plaat gezet. Een categorie militairen bij uitstek van wie er veel foto’s bewaard zijn gebleven, is die van Belgische militairen die tijdens de Eerste Wereldoorlog gediend hebben. Vaak werden zijn bij indiensttreding op de foto gezet, voor familieleden vaak een aandenken aan hun moedige en heldhaftige broer, oom, neef, vader. Diverse regionale websites zijn in het bezit van deze portretten van Belgische militairen in de Eerste Wereldoorlog. Daarnaast bewaren het Koninklijk Legermuseum in België en het Nederlands Instituut voor Militaire Historie diverse portretten en andere (actie)foto’s van Belgische en Nederlandse militairen. Het Nederlands Instituut voor Militaire Historie heeft deze foto’s gedigitaliseerd en biedt deze aan op zijn website, de foto’s van het Koninklijk Legermuseum zijn echter alleen ter plaatse in Brussel te bekijken.

Migratiegeschiedenis

Archiefbronnen met betrekking tot migratie van voorouders en familieleden zijn soms ook absoluut de moeite waard om eens een kijkje in te nemen. Een bron bij uitstek waar je vanaf de jaren 1920 veel portretfoto’s zal aantreffen, zijn de vreemdelingendossiers van de stad Antwerpen en haar districten. Veel Noord-Brabanders en zeker ook veel andere Nederlanders zijn op een zeker moment naar België vertrokken, het verblijf was soms van tijdelijke aard en in andere gevallen hebben deze Nederlanders zich permanent in België gevestigd. Van deze migranten die zich in Antwerpen vestigden werd een vreemdelingendossier opgesteld met adreswijzigingen, werkzaamheden en vaak ook een portretfoto van de betreffende immigrant. De Antwerpse vreemdelingendossiers zijn gedeeltelijk op FamilySearch raadpleegbaar, maar integraal natuurlijk via de website van het FelixArchief. Hiertoe dien je wel een gebruikersaccount aan te maken, om toegang tot het archiefsysteem te verkrijgen.

Een andere interessante bron die betrekking heeft op de migratiegeschiedenis is te vinden in de diverse toegangen of inventarissen van gemeentebesturen. Met regelmaat tref je hier een inventarisnummer aan dat diverse uitgereikte paspoorten, bewijzen van Nederlanderschap, nationaliteitsbewijzen en andere identiteits- en uitreisstukken bevat. Er zij wel gezegd dat het een heel specifieke bron betreft, je moet maar net het geluk hebben hier je voorouder in tegen te komen. Het loont dus vooral de moeite als je weet dat je voorouder of familielid tussen 1920 en 1950 voor korte of langere tijd de gemeente en daarmee ook Nederland of België heeft verlaten, om bijvoorbeeld in Duitsland of Frankrijk werkzaam te zijn, als seizoensarbeider, mijnwerker, of wellicht een ander beroep. Niet op ieder stuk vind je een foto, de kans is ook vaak groter bij stukken na de jaren 1930.

Bedelaars en landlopers

Wellicht minder bekend of voor de hand liggend, maar ook arme mensen werden met regelmaat op de gevoelige plaat gezet. In de negentiende eeuw werd er onder het bewind van koning Willem I der Nederlanden een geheel nieuw beleid opgezet omtrent de heropvoeding, re-integratie en resocialisatie van armen, bedelaars en landlopers. Hiertoe werden meerdere gestichten opgericht om deze landlopers en bedelaars een nieuw bestaan en een nieuw zicht op te toekomst te geven. Deze gestichten werden later bekend als de Koloniën van Weldadigheid. De laatste jaren hebben de Nederlandse Koloniën van Weldadigheid veel aandacht en daarmee ook veel bekendheid gekregen, het Drents Archief is dan ook begonnen met het digitaliseren en indexeren van alle archiefstukken met betrekking tot deze landlopers.

Een bron bij uitstek die in het kader van dit thema erg interessant is, zijn de signalementskaarten RWI (Rijkswerkinrichting), die vaak twee foto’s van de betreffende landlopers of bedelaar bevatten, eentje van de voorkant en eentje van de zijkant. Verder werden ook alle fysieke eigenschappen van deze persoon beschreven en werden ook diverse vingerafdrukken afgenomen. Al deze signalementskaarten zijn op de website van het Drents Archief en via Alle Kolonisten raadpleegbaar. Echter, niet alleen in Nederland, maar ook in België hebben deze Koloniën van Weldadigheid bestaan. België kende er namelijk twee, te weten Merksplas-Kolonie en Wortel-Kolonie. Recent is men begonnen ook de Belgische inlichtingenfiches te digitaliseren, in het kader van het project “Dwaallichten”. Dit project is bijna afgerond en de geïndexeerde fiches zullen op een later moment digitaal raadpleegbaar zijn via de website van de Koloniën van Weldadigheid. Ook deze Belgische inlichtingenfiches bevatten foto’s van de in de kolonie opgenomen bedelaars en landlopers.

Criminele voorouders

Een laatste en ook beslist interessante categorie zijn de criminele familieleden. Vooropgesteld dat “kleine boefjes” weinig aandacht kregen, maar mocht je in je familie voorouders of familieleden hebben die misdrijven hebben begaan of die als veelpleger met regelmaat weer “de bak indraaiden”, dan is er grote kans dat zij wel op de foto zijn gezet. Mocht je een foto zoeken van een criminele voorouder of een crimineel familielid, dan zijn er op zijn minst vier bronnen die foto’s bevatten van criminelen uit binnen- én buitenland. Een redelijk recente aanvulling is het Geheim Register van Ontslagen Gevangenen van het Brabants Historisch Informatie Centrum. In 1882 maakte destijds Minister van Justitie Anthony Modderman, de vormgever van ons huidige Wetboek van Strafrecht uit 1886, bekend dat hij ontslagen gevangenen op de foto wilde zetten. Het ging hem dan met nadruk om de veelplegers, die wellicht een gevaar of risico voor de samenleving konden vormen. Dit register bevat foto’s van Nederlandse alsook Belgische criminelen tussen 1882 en 1896.

Ook interessant zijn de criminelen die je kan vinden in de signalementenregisters van het Stadsarchief Amsterdam en in het Fries Fotoarchief bij Tresoar. Van vrijgelaten criminelen, veelplegers en misdadigers met nadruk, werd met dezelfde gedachte als bij het Geheim Register van Ontslagen Gevangenen een signalementskaart aangelegd, om deze criminelen toch nog in de gaten te kunnen houden en indien nodig zo snel mogelijk op te sporen. Deze signalementskaarten bij het Stadsarchief Amsterdam bevatten enkele gegevens voor wat betreft de fysieke eigenschappen van de crimineel, inclusief een foto en soms zelfs zijn criminele bijnaam. Het Fries Fotoarchief bevat voornamelijk portretten van deze zelfde criminelen, wel meestal in een betere kwaliteit. Het gaat bij beide bronnen om foto’s van criminelen die zijn vrijgelaten tussen 1880 en 1917.

Een andere interessante en bijzondere bron zijn de glasplaten van criminelen die zijn gevonden in de gevangenis Blokhuispoort in Leeuwarden. Deze glasplaten zijn geheel digitaal te raadplegen op de website van Gevangen in Glas en worden nog iedere dag aangevuld met details over de betreffende crimineel die op de glasplaat is vastgelegd. Nog niet van alle criminelen die op de glasplaten te vinden zijn is inmiddels de identiteit achterhaald, dus het is zeker de moeite om zelf eens op ontdekking te gaan en wellicht een voorouder of familielid te identificeren. Je vindt bij Gevangen in Glas de glasplaten van criminelen tussen, globaal gezegd, 1880 en 1920.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *